حقوق مالکیت فکری در صادرات چه نقشی دارد؟

شما، بعنوان صادر کننده، پیش از صادرات محصولات خود به کشور مقصد، ابتدا باید به چند پرسش زیر پاسخ دهید:
آیا عین یا مشابه کالا یا برندتان در کشور مقصد وجود دارد؟
آیا کالای صادراتی، حقوق مالکیت فکری از جمله حق اختراع، طرح صنعتی و علامت (برند) تجاری را در کشور مقصد نقض می کند؟
در کالاهای صادراتی به کشور مقصد نباید عین یا مشابه آن علامت (برند) ثبت شده دیگران وجود داشته باشد زیرا با دستور دادگاه آن کشور، کالاهای شما توقیف خواهد شد. ممکن است علامت (برند)، اختراع یا طرحی به هر دلیلی در کشور شما مورد حمایت نباشد ولی در کشور مقصد مورد حمایت باشد و قبلا آن اختراع، طرح یا علامت (برند) در آنجا ثبت شده باشد.
شما دو راه برای ورود به کشور مقصد دارید. نخست آنکه بطور مستقیم اقدام به صادرات و توزیع کالا در آنجا نمایید و یا از طریق نمایندگی خود اقدام به پخش کالا در بازار مقصد کنید. شما می توانید با انعقاد قراردادهای مالکیت فکری با نمایندگان، مانند قرارداد مجوز بهره برداری، واگذاری، فرانچایز و سایر قراردادهای حوزه مالکیت فکری به بازارهای جدید خارجی دست پیدا کنید. اما پیش از هر گونه اقدامی، ابتدا باید برند خود را در بازار هدف ثبت کنید.
هر کمپانی یا تولید کننده ای اطلاعات محرمانه مربوط به خودش را دارد و برنامه ریزی برای صادرات و واردات کالا نیز جزء اطلاعات محرمانه شمرده می شوند. در صورت افشای اطلاعات محرمانه ممکن است ضررهای جبران ناپذیری به تولید کننده وارد شود. حفاظت از اطلاعات محرمانه تحت عنوان اسرار تجاری و حمایت در برابر رقابت نامشروع صورت میگیرد. بنابراین انعقاد قراردادهای عدم افشاء (NDA)، و حمایت مالکیت فکری از اسرار تجاری کمک شایانی به شما میکند.

اشتباهات صادر کنندگان در خصوص مالکیت فکری

اشتباه نسبت به قوانین

صادر کنندگان اینگونه فکر میکنند که قوانین و پروسه حمایت از اموال فکری در تمامی کشورهای دنیا یکسان است در صورتی که این قوانین در کشورهای مختلف متفاوت است. عدم توجه به حقوق مالکیت فکری: صادرکنندگان باید قبل از صادرات جستجو کنند که آیا عین یا مشابه محصول آنها در کشور مقصد قبلا ثبت شده است یا خیر؟ در این صورت چنانچه نقضی صورت بگیرد خسارات زیادی متوجه تولید کننده خواهد بود.

دیر اقدام کردن

اشتباه دیگر اینکه صادرکنندگان در بعضی موارد برای تسلیم تقاضانامه در کشورهایی که قصد صادرات به آنجا را دارند دیر اقدام می کنند. برای بعضی اموال فکری حق تقدم وجود دارد به این معنا که طرحها و علائم تجاری تا ۶ ماه و اختراعات تا ۱ سال از تاریخ تسلیم اظهارنامه در کشور مبدأ می توانند با توجه شرایط مقرر در قانون کشور مورد نظر، به ثبت برسند. با دیر اقدام کردن حق تقدم خود را برای ثبت از دست میدهند و ممکن است که نتوانند از حمایت در آن کشور برخوردار شوند.

اقدام عجولانه

عدم همچنین ممکن است صادرکننده اطلاعات مربوط به مال فکری را زودتر از موعد مقرر و بدون انعقاد قرارداد عدم افشا، افشا نماید. از آنجاییکه اختراعات و طرحهای صنعتی باید جدید بوده و افشا نشده باشند، با افشای زودتر از موعد غیر قابل ثبت می شوند و منجر به از دست دادن حقوق و آسیب به تولید کنندگان می شود.

عدم توجه به مسائل فرهنگی

استفاده از علامت (برند) تجاری در همه ی کشورها یکسان نیست و امکان دارد که بعضی علائم در کشورهای دیگر معنای نامناسبی داشته و غیر قابل ثبت باشد. بنابراین صادرکنندگان باید این نکته را مورد بررسی قرار دهند که علامت (برند) تجاریشان متناسب با زبان و فرهنگ آن کشور باشد.

ثبت جهانی برند

بر خلاف آنچه عده ای می پندارند و عده ای تبلیغ می کنند، ثبت مالکیت فکری جهانی نیست و چیزی به نام ثبت جهانی برند وجود ندارد. طرح، علامت (برند) و اختراع فقط در کشور یا منطقه ای مورد حمایت قرار میگیرند که اظهارنامه در آنجا تسلیم شده و به ثبت رسیده باشد. و در کشورهای دیگر حقوق مالکیت فکری به طور اتوماتیک حمایت نمی شود و با تسلیم اظهارنامه و ثبت آن صورت می گیرد. البته برای آسان کردن فرایند ثبت در کشورهای مختلف، معاهده ای بین المللی بنام مادرید ایجاد شده که حدود ۱۰۰ کشور به آن پیوسته اند. بنابراین شما می توانید با پرداخت هزینه کمتر، برند خود را در تمام کشورهای عضو سیستم مادرید ثبت کنید اما باید توجه کنید که هنوز هم نمی توانید در تمام کشورهای دنیا ثبت کنید. مثلا عراق هنوز عضو سیستم مادرید نشده است.

البته اصل سرزمینی بودن استثنائاتی نیز دارد. از جمله اینکه علائم مشهور بدون ثبت در یک کشور در آنجا حمایت می شوند. همچنین ممکن است که علامت (برند)ی در کشوری ایجاد شود و به ثبت نرسد، چنانچه سابقه استفاده داشته باشد بدون ثبت و از طریق حمایت در برابر رقابت غیر منصفانه قابل حمایت است. ولی بهتر آن است که صاحب علامت (برند) آن را ثبت کند.
استثنای دیگری که وجود دارد در مورد آثار ادبی هنری است که تحت قانون کپی رایت حمایت می شوند. این آثار به محض ایجاد و بدون ثبت نیز حمایت می شوند و ثبت آنها امری تشریفاتی به شمار می رود.

آیا همه کشورها از مالکیت فکری حمایت می کنند؟

میتوان گفت که تقریباً تمام کشورهای دنیا قوانینی در حوزه شاخه های اصلی مالکیت فکری یعنی اختراعات، طرح های صنعتی، علائم تجاری و آثار ادبی هنری دارند. دو کنوانسیون اصلی در این زمینه وجود دارد: کنوانسیون برن در حوزه مالکیت ادبی و هنری و کنوانسیون پاریس در حوزه مالکیت صنعتی، که ایران به کنوانسیون پاریس ملحق شده است. و وجود این کنوانسیونها تا حدودی هماهنگی بین کشورهای عضو بوجود آورده است. البته به دلیل تغییراتی که در دهه های اخیر بوجود آمده و با پیدایش اینترنت موضوعات جدیدی نظیر تجارت الکترونیک در مالکیت فکری پدید آمده است. در نهایت باید در نظر داشت که قوانین کشورها یکسان نبوده و در آنها تفاوت وجود دارد.
برای آگاهی پیدا کردن در حوزه قوانین مالکیت فکری در هر کشور ادارت مربوط به مالکیت فکری وجود دارد. در ایران سازمانهای مربوط به مالکیت صنعتی و مالکیت ادبی هنری تفکیک شده اند. در زمینه قوانین مالکیت صنعتی، اداره مالکیت صنعتی در سازمان ثبت اسناد و املاک وجود دارد؛ که در حوزه ثبت علائم تجاری، طرحهای صنعتی، اختراعات و نشانه های جغرافیایی است و از طریق این اداره می توان با قوانین مالکیت صنعتی آشنا شد. در زمینه قوانین مالکیت ادبی هنری در ایران وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی عهده دار مسئولیت است. البته در بعضی کشورها مانند سنگاپور سیستم یکپارچه برای ادارات مالکیت فکری وجود دارد و تمامی حوزه های مالکیت فکری را تحت پوشش می گیرد. در بخش خصوصی دفاتر حقوقی مالکیت فکری و وکلایی که در زمینه مالکیت فکری فعالیت میکنند می توانند کمک شایانی برای آگاهی یافتن از قوانین بکنند و به دلیل آگاهی و اطلاعاتی که دارند مشاور و راهنمای خوبی در این زمینه می باشند و در دادگاه نیز از موکل خود دفاع کنند.