UTILITY MODELS که قانونگذار برای آن از ترجمهٔ نامناسب «نمونه اشیاء مصرفی» استفاده کرده است، در واقع جدیدترین قالب حمایتی است که با تصویب قانون حمایت از مالکیت صنعتی در سال ۱۴۰۳، برای حمایت از نوآوری در ایران معرفی شده است. (از آنجایی که با توجه به تعریف و کارکرد، استفاده از عنوان «مدلهای کاربردی» برای این قالب مناسبتر است، در این نوشتار به جای «نمونه اشیاء مصرفی» از «مدلهای کاربردی» استفاده میشود.) این قالب اگرچه برای اولین بار است که در ایران به رسمیت شناخته میشود، اما در دنیا سابقهای طولانی دارد. حمایت حقوقی از مدلهای کاربردی در آلمان به ۱۳۰ سال پیش برمیگردد.
اگر شما هم دستی در نوآوری و ابتکار دارید، حتماً با مفاهیم اختراع و طرح صنعتی از قبل آشنایی دارید. شاید برایتان پیش آمده باشد که به راهحل فنی دست پیدا کرده باشید و با تصور اینکه یک اختراع است برای ثبت آن اقدام کرده باشید. پس از سپری کردن مدت نسبتاً طولانی، مرجع داوری تمام یا بخشی از ادعانامهٔ شما را به دلیل فقدان گام ابتکاری رد کرده و واجد شرایط ثبت اختراع ندانسته است. اگرچه محصول شما جدید و دارای کاربرد صنعتی بوده، اما به این دلیل که راهحل ارائهشده جزء دانش عمومی زمینهٔ فنی اختراع محسوب شده و منجر به نتیجهٔ غیرقابلپیشبینیای نشده که موجب جهشی در دانش پیشین بشود، اظهارنامهٔ اختراعتان رد شده است.
مهمترین تفاوت اختراع و مدلهای کاربردی دقیقاً همینجاست. مدلهای کاربردی هم مانند اختراعات در نتیجهٔ ارائهٔ راهحل عملی جدید برای حل مشکل فنی شکل میگیرند. تفاوت در این است که این راهحل در رابطه با شکل و یا ساختار محصول است (الزاماً محصول یا فرآورده را شامل میشود و فرآیندها را در برنمیگیرد) و باعث بهبود عملکرد آن میشود، بدون آنکه لازم باشد نوآوری غیرقابلپیشبینی و غیربدیهی باشد. در واقع همین که با ایجاد تغییر یا افزونهای در شکل و یا ساختار محصول موجود، راهحل عملی جدیدی ارائه دهید که باعث بهبود عملکرد محصول شود، کافی است. به همین دلیل است که به مدلهای کاربردی، «اختراعات کوچک و سریع» هم گفته میشود.
برای مثال، چادر مسافرتی را در نظر بگیرید. چادرهای مسافرتی انواع مختلف دارند که به هر حال باید تا شوند و با کمتر شدن حجمشان قابل حملونقل باشند. حالا اگر نوآوری شما به اندازهای است که مثلاً با ایجاد یک مکانیزم تاشوندگی، با فشردن یک دکمه یا کشیدن یک اهرم، چادر باز و بسته میشود، درواقع راهحل فنی جدیدی ارائه دادهاید که پیش از این در صنعت وجود نداشته و با ارائهٔ این راهحل غیربدیهی، یک جهش در حوزهٔ دانش پیشین ایجاد کردهاید — بیشک شما دست به اختراع زدهاید. اما اگر با تغییر شکل لولهها و ایجاد تغییر در زاویهٔ اتصالات چادرهای مسافرتی، اتصالات راحتتر خم شوند و در نهایت باعث شود که چادر راحتتر تا شود، شما مدل کاربردی جدیدی ایجاد کردهاید که موجب بهبود عملکرد تاشوندگی چادر مسافرتی شده است.
همانطور که گفته شد، حمایت از مدلهای کاربردی فقط محصولات را در برمیگیرد و شامل فرآیندها نمیشود. از این جهت به طرحهای صنعتی شباهت دارد، اما از طرف دیگر مانند اختراعات راهحل جدید فنی ارائه میدهد.
برخلاف اختراعات که برای ثبت علاوه بر جدید بودن و کاربرد صنعتی داشتن باید دارای گام ابتکاری باشند (یعنی برای دارندهٔ مهارت متعارف در فن و صنعت مربوطه معلوم، آشکار و بدیهی نباشند)، برای مدلهای کاربردی کافی است که جدید و دارای کاربرد صنعتی باشند و موجب بهبود عملکرد یک محصول شوند.
رسیدگی سریع و ساده از ویژگیهای حمایت از مدلهای کاربردی است. برخلاف اختراعات که از لحاظ شکلی و ماهوی مورد بررسی قرار میگیرند، اظهارنامهٔ مدل کاربردی ظرف مدت دو ماه فقط به صورت شکلی بررسی میشود و اگر سابقهای برای ثبت وجود نداشته باشد، پذیرفته خواهد شد.
به همان اندازه که نوآوریها کوچکتر و بررسی سریعتر و سادهتر است، مدت حمایت حقوقی هم کوتاهتر است. برخلاف اختراع که قابلیت حمایت ۲۰ ساله دارد، دورهٔ حمایت از مدل کاربردی ۶ سال است.
با توجه به اینکه در برخی مواقع مرز میان اختراعات و مدلهای کاربردی ممکن است خیلی مبهم و باریک باشد و تشخیص آن برای متقاضی هم سخت باشد، امکان ثبت همزمان اظهارنامهٔ اختراع و مدل کاربردی پیشبینی شده است. علاوه بر این، تبدیل اظهارنامهٔ اختراع و مدل کاربردی به یکدیگر امکانپذیر است. اگر اظهارنامهٔ اختراع را ثبت کردهاید، قبل از پایان بررسی یا پس از دریافت تصمیم مرجع ثبت مبنی بر رد اظهارنامه، میتوانید تقاضای تبدیل به اظهارنامهٔ مدل کاربردی کنید. اگر اظهارنامه را به عنوان مدل کاربردی ثبت کردهاید و فکر میکنید واجد شرایط ثبت اختراع هستید، میتوانید قبل از تصمیم مرجع ثبت نسبت به رد یا قبول اظهارنامه، تقاضای تبدیل به اظهارنامهٔ اختراع کنید.
فراموش نکنید که مهلت ارفاقی ۶ ماههای که برای متقاضی اختراع در نظر گرفته شده — تا اگر ظرف مدت ۶ ماه قبل از تقاضا، اختراع افشا شده باشد مانع ثبت نشود — در قانون برای مدلهای کاربردی پیشبینی نشده است. پس اگر متقاضی ثبت اظهارنامهٔ مدل کاربردی یا تبدیل اظهارنامهٔ اختراع به مدل کاربردی هستید، بدانید که افشای پیش از تقاضا میتواند شرط جدید بودن را از بین ببرد.