تصور کنید برندی را در ذهن دارید و میخواهید آن را ثبت کنید، اما متوجه میشوید سالها پیش شخص دیگری همان علامت را ثبت کرده و حالا هیچ استفادهای از آن نمیکند. آیا راهی برای آزاد کردن این علامت وجود دارد؟ پاسخ مثبت است. قانون حمایت از مالکیت صنعتی (مصوب ۱۴۰۳) ابزاری به نام دعوای ابطال علامت بهدلیل عدم استفاده پیشبینی کرده که دقیقاً برای همین وضعیت طراحی شده است.
فلسفه ثبت علامت تجاری این است که برندها در بازار واقعاً به کار گرفته شوند، نه اینکه صرفاً ثبت و کنار گذاشته شوند تا جلوی فعالیت دیگران را بگیرند. وقتی کسی علامتی را ثبت میکند اما هرگز از آن استفاده نمیکند، عملاً یک نام تجاری ارزشمند را بلااستفاده «قفل» کرده و مانع رقبای واقعی میشود. قانونگذار برای جلوگیری از این انحصار بیمورد، امکان ابطال چنین علامتی را فراهم کرده است.
طبق ماده ۱۱۰ این قانون، اگر ذینفعی ثابت کند که مالک علامت ثبت شده، آن علامت را شخصاً یا توسط شخص مجاز از طرف خود، بهطور کامل یا جزئی، حداقل به مدت سه سال کامل استفاده نکرده است، میتواند درخواست ابطال آن را مطرح کند. این بازه سهساله از تاریخ ثبت تا یک ماه پیش از تاریخ درخواست محاسبه میشود.
به زبان ساده: اگر برندی روی کاغذ ثبت شده اما در بازار خبری از آن نیست، پس از گذشت سه سال، هر شخص ذینفعی میتواند برای ابطال آن اقدام کند.
این قاعده مطلق نیست. اگر مالک علامت ثابت کند که قوه قهریه (شرایط خارج از کنترل او) مانع استفاده از علامت بوده است، علامت ابطال نمیشود. برای مثال، اگر شرایطی مانند جنگ یا اپیدمی باعث شده باشد که مالک نتواند از برند خود استفاده کند، این عدم استفاده موجه تلقی میشود.
تنها «ذینفع» حق طرح این دعوا را دارد. مفهوم ذینفع علاوه بر اشخاصی که طبق آیین دادرسی مدنی ذینفع محسوب میشوند، شامل نهادهای حاکمیتی کنترلکننده کیفیت کالاها و خدمات و همچنین اتحادیههای صنفی فعال در زمینه موضوع آن علامت نیز میشود. بنابراین اگر شما قصد فعالیت در حوزهای را دارید که علامتی بلااستفاده در آن ثبت شده، احتمالاً ذینفع محسوب میشوید.
نکتهای که بسیاری از آن غافلاند: در دعوای عدم استفاده، تاریخ اثر ابطال با موارد دیگر فرق دارد. در خصوص ابطال بهدلیل عدم استفاده، اثر ابطال از تاریخ صدور حکم قطعی است (و نه از تاریخ ثبت اولیه علامت). این یعنی علامت تا پیش از حکم قطعی، معتبر تلقی میشود.
رسیدگی به این دعاوی در صلاحیت شعب تخصصی ویژه مالکیت فکری قرار دارد.
اگر به برندی علاقهمندید که دیگری آن را ثبت کرده اما استفادهای از آن نمیکند، قانون راه را برای شما باز گذاشته است. نکات کلیدی را به خاطر بسپارید: حداقل سه سال عدم استفاده، احراز ذینفع بودن، و توجه به استثنای قوه قهریه. با توجه به پیچیدگی این دعاوی و لزوم اثبات عدم استفاده، مشورت با وکیل متخصص حوزه مالکیت فکری پیش از اقدام بهشدت توصیه میشود.